Wypadanie zębów u dorosłych: skąd się bierze i co robić
Opracowanie: Redakcja Alfa Dental.
Wypadanie zębów u dorosłych jest objawem choroby lub skutkiem urazu, a nie naturalnym etapem starzenia. Główne przyczyny to zapalenie przyzębia, potocznie nazywane paradontozą, które często przebiega bez bólu, oraz zaawansowana próchnica. Nagłą utratę zęba powoduje uraz. Ruszający się ząb wymaga badania u dentysty, a wybity ząb stały wymaga natychmiastowej pomocy.
Dlaczego dorosłym wypadają zęby?
Wypadanie zębów u dorosłych jest objawem choroby lub następstwem urazu, a nie etapem starzenia. Ząb utrzymuje się w kości dzięki przyzębiu. Tworzą je cztery tkanki: dziąsło, cement korzeniowy, więzadło ozębnej oraz kość wyrostka zębodołowego szczęki i części zębodołowej żuchwy, w których znajdują się zębodoły. Więzadło łączy cement pokrywający korzeń z kością zębodołu, czyli zagłębienia, w którym osadzony jest ząb.
Ząb wypada, gdy traci to podparcie albo gdy sam zostaje zniszczony. Prowadzą do tego trzy mechanizmy: choroba przyzębia, zaawansowana próchnica i uraz. U dziecka wypadanie zębów mlecznych jest fizjologiczne, czyli zgodne z prawidłowym rozwojem. U dorosłego utrata zęba ma przyczynę, którą trzeba ustalić.
Poradnik dotyczy zębów stałych. Nie dotyczy odpadniętej korony protetycznej, czyli sztucznej nakładki na ząb, ani złamania samej korony zęba. Ruchomość zęba zwykle poprzedza jego utratę.
Jaka choroba powoduje wypadanie zębów?
Do głównych chorobowych przyczyn utraty zębów u dorosłych należą zapalenie przyzębia, potocznie nazywane paradontozą, i zaawansowana próchnica. W przeglądzie systematycznym, czyli zestawieniu wielu badań, próchnica częściej była powodem usunięcia zęba. Udział tych przyczyn zależy m.in. od wieku i badanej populacji: u starszych osób i przy utracie wielu zębów większe znaczenie ma zwykle zapalenie przyzębia.
Zapalenie przyzębia niszczy tkanki otaczające i podtrzymujące ząb, w tym kość. Stan zapalny podtrzymuje płytka bakteryjna, czyli miękki, lepki nalot na zębach. Podtrzymuje go też kamień nazębny, czyli twarda, zmineralizowana płytka.
Choroba zaczyna się często od zapalenia dziąseł, które obejmuje tylko dziąsło i jest odwracalne. U części podatnych osób nieleczone zapalenie dziąseł może przejść w zapalenie przyzębia z utratą przyczepu i kości, ale nie każde ulega takiej progresji. Utracona kość zwykle nie odbudowuje się samoistnie. W wybranych ubytkach leczenie regeneracyjne może częściowo odtworzyć tkanki przyzębia.
Międzynarodowa klasyfikacja opisuje cztery stadia zapalenia przyzębia, od I do IV, według zaawansowania zmian.
Jakie są inne przyczyny wypadania zębów stałych?
Poza chorobą przyzębia dorośli tracą zęby stałe przez zaawansowaną próchnicę i urazy, a ryzyko zwiększają palenie, bruksizm i niektóre choroby ogólne. Wypadanie zębów u dorosłych ma więc kilka mechanizmów, a u jednej osoby czasem działa więcej niż jeden.
Zaawansowana próchnica
Próchnica to stopniowe niszczenie twardych tkanek zęba. W zaawansowanym stadium ząb z czasem nie nadaje się już do odbudowy. To jedna z dwóch głównych przyczyn usuwania zębów.
Urazy
Upadki, sport i wypadki komunikacyjne potrafią wybić ząb lub go uszkodzić. Nagła utrata zęba w urazie to inny mechanizm niż powolny proces chorobowy.
Palenie tytoniu, cukrzyca i osteoporoza
Palenie zwiększa ryzyko chorób przyzębia. Cukrzyca i zapalenie przyzębia wpływają na siebie w obu kierunkach. Osteoporoza, czyli choroba osłabiająca kości, to ważna informacja dla lekarza. Nie oznacza jednak prostej drogi do utraty zębów.
Bruksizm i przeciążenie zgryzu
Bruksizm to zaciskanie lub zgrzytanie zębami, często nieświadome. Ściera szkliwo i może uszkadzać zęby. Samo przeciążenie nie wywołuje jednak zapalenia przyzębia.
Rzadziej: przetrwały ząb mleczny
Czasem pod zębem mlecznym nie wyrasta ząb stały. Taki przetrwały ząb mleczny bywa stabilny przez wiele lat, ale z czasem może zacząć się chwiać.
U konkretnej osoby przyczynę ustala się podczas badania.
Jakie objawy zapowiadają utratę zęba?
Utratę zęba zapowiadają krwawienie i cofanie się dziąseł oraz nieświeży oddech, a ruchomość zęba dołącza później. Brak bólu nie wyklucza choroby przyzębia, która długo przebiega bez dolegliwości.
Na chorobę przyzębia wskazują zmiany, które łatwo przeoczyć.
Palenie potrafi maskować krwawienie dziąseł, więc u osób palących ten sygnał jest słabszy. Podobne objawy daje samo zapalenie dziąseł, a odróżnić je i ocenić utratę kości pozwala dopiero badanie. Objawy wymagające szybkiej wizyty zebrano w części o pilnej pomocy.
Objawy, które
zapowiadają utratę zęba:
- Różowa piana przy wypluwaniu pasty albo ślad krwi na szczoteczce
- Zęby, które wyglądają na dłuższe, bo cofające się dziąsło odsłania ich szyjki
- Nowe szpary między zębami lub zmiana ich ustawienia
- Nieprzyjemny zapach z ust, który wraca mimo mycia
- Ząb, który ugina się pod naciskiem języka albo przy gryzieniu
- Rzadziej ropa przy brzegu dziąsła
Czy wypadanie zębów na starość jest nieuniknione?
Wypadanie zębów na starość nie jest nieuniknione, bo zęby tracą podparcie przez chorobę, a nie przez sam wiek. Utrata zębów nie jest nieuniknionym skutkiem starzenia, lecz efektem choroby, której skutki kumulują się latami.
Przekonanie o „zębach wypadających od starości” bierze się z pomylenia częstości z normą. Z wiekiem przybywa czynników ryzyka, dlatego utratę zębów widać częściej u starszych osób. Przyczyną pozostaje jednak choroba. Profilaktyka i leczenie dają możliwość zachowania własnych zębów do późnej starości.
Wypadanie zębów... to objaw choroby lub urazu, nie starzenia
Co zrobić po wypadnięciu zęba stałego?
Wybity w urazie ząb stały wymaga natychmiastowej pomocy dentysty, a ząb utracony przez chorobę przyzębia wymaga pilnej, ale nie nagłej wizyty. Szorowanie i wysuszenie niszczą komórki na korzeniu, dlatego ząb wsuwa się od razu do zębodołu albo przechowuje w mleku, soli fizjologicznej lub ślinie w pojemniku.
Do czasu wizyty postępuj według wytycznych IADT, czyli Międzynarodowego Stowarzyszenia Traumatologii Stomatologicznej. Przy urazie liczy się czas.
- Chwyć ząb za koronę, czyli część widoczną w ustach, i nie dotykaj korzenia.
- Sprawdź trzy warunki: to ząb stały, poszkodowany jest przytomny, a ząb łatwo wraca na swoje miejsce. Gdy wszystkie są spełnione, zabrudzony ząb krótko, najwyżej przez około 10 sekund, opłucz pod zimną bieżącą wodą i od razu wsuń go do zębodołu. Nie używaj siły. Takie wsunięcie to replantacja; po nim delikatnie zagryź czystą gazę lub chusteczkę, by utrzymać ząb na miejscu.
- Jeśli masz wątpliwości albo ząb nie wchodzi, włóż go do pojemnika z mlekiem, solą fizjologiczną lub śliną. Nie przechowuj zęba w ustach osoby nieprzytomnej, splątanej ani zagrożonej połknięciem lub zachłyśnięciem.
- Nie szoruj, nie dezynfekuj i nie wycieraj zęba. Nie przechowuj go na sucho.
- Zabierz wszystkie odłamki i natychmiast jedź do dentysty, a gdy gabinet jest zamknięty, na dyżur stomatologiczny lub SOR. Powiedz, jak i kiedy doszło do urazu.
Postępowanie z zębem mlecznym jest inne niż z zębem stałym. Zęba mlecznego nie wkłada się z powrotem, a jeśli nie wiesz, czy ząb jest stały, też go nie wsuwaj.
Ząb, który wypadł z powodu choroby przyzębia, nie wraca do zębodołu, bo zniszczone przyzębie zwykle nie daje warunków, by go utrzymać. Zabierz go na wizytę i umów ją bez odkładania. Objawy wymagające pomocy w trybie nagłym zebrano w części o pilnej pomocy.
Jakie badania wyjaśniają przyczynę ruchomości zębów?
Przyczynę ruchomości zębów wyjaśniają wywiad, badanie przyzębia z pomiarem głębokości sondowania oraz dobrane przez lekarza zdjęcia rentgenowskie.
W wywiadzie lekarz pyta o przebieg objawów, urazy, palenie, cukrzycę i osteoporozę. Zabierz pełną listę przyjmowanych leków. Niektóre leki, m.in. stosowane w osteoporozie, zmieniają planowanie usunięcia zęba i implantów.
Lekarz cienką sondą mierzy głębokość sondowania wokół zębów: prawidłowa szczelina między dziąsłem a zębem to bruzda dziąsłowa, a jej chorobowe pogłębienie to kieszonka przyzębna. Ocenia też krwawienie, ruchomość, zgryz, próchnicę i sąsiednie zęby.
Zakres zdjęć lekarz dobiera do badania klinicznego: mogą to być zdjęcia wewnątrzustne wybranych zębów, ich zestaw dla całego uzębienia albo pantomogram, czyli zdjęcie wszystkich zębów na jednym obrazie. CBCT, czyli tomografię dającą obraz trójwymiarowy, wykonuje się tylko w wybranych sytuacjach, np. przed planowaniem implantu. Zakres badań dodatkowych, w tym laboratoryjnych, lekarz dobiera do obrazu klinicznego.
Jak powstrzymać wypadanie zębów?
Wypadanie zębów powstrzymuje się przez leczenie jego przyczyny, a w chorobie przyzębia również przez etapowe leczenie i stałą kontrolę higieny. Krwawienie to objaw zapalenia do oceny przez dentystę, a delikatnej, regularnej higieny się nie odstawia.
Europejska Federacja Periodontologii (EFP) opisuje leczenie zapalenia przyzębia w czterech etapach.
- Kontrola płytki bakteryjnej i czynników ryzyka, takich jak palenie.
- Oczyszczanie poddziąsłowe, czyli usuwanie złogów z kieszonek poniżej brzegu dziąsła.
- Ponowna ocena i, gdy jest wskazane, leczenie zabiegowe, w wybranych ubytkach także regeneracyjne.
- Opieka podtrzymująca, czyli regularne kontrole i profesjonalne oczyszczanie.
Higienizacja, czyli profesjonalne usunięcie kamienia nazębnego i płytki, jest ważną częścią leczenia. Nie zastępuje jednak leczenia zaawansowanej choroby. W klinice Alfa Dental higienizację periodontologiczną planuje się po badaniu przyzębia.
Na co dzień szczotkuj zęby co najmniej dwa razy dziennie i czyść przestrzenie międzyzębowe. Na kontrole przychodź w odstępie ustalonym przez lekarza. Rzucenie palenia i wyrównanie cukrzycy, prowadzone przez właściwego lekarza, też są częścią leczenia. Przy bruksizmie postępowanie, np. szynę nakładaną na zęby, dobiera lekarz.
Leczenie hamuje postęp choroby. Choroba przyzębia wymaga stałej kontroli także po leczeniu.
Czym różni się ząb do leczenia od zęba do usunięcia?
Ząb do leczenia różni się od zęba do usunięcia ilością zachowanej kości, stanem korzenia i możliwością opanowania zapalenia. Sama ruchomość nie przesądza o konieczności usunięcia zęba, bo potrafi się zmniejszyć po opanowaniu zapalenia.
Za leczeniem przemawiają zachowana kość widoczna na zdjęciu, zdrowy korzeń i zapalenie, które ustępuje. Znaczenie mają też dobry dostęp do czyszczenia i rola zęba w zgryzie. Szynowanie, czyli połączenie ruchomego zęba z sąsiednimi, wspomaga leczenie, ale nie usuwa przyczyny.
Za usunięciem przemawiają duży ubytek kości, pęknięty korzeń albo próchnica sięgająca pod dziąsło. Ocenę zmienia też zajęcie rozwidlenia korzeni, czyli miejsca, w którym rozchodzą się korzenie zęba. Podobnie działa trudny dostęp do higieny.
Rokowanie konkretnego zęba ocenia się po badaniu, często dopiero po pierwszym etapie leczenia.
Kiedy ruszający się lub utracony ząb wymaga pilnej pomocy?
Natychmiastowej pomocy wymagają objawy po urazie i oznaki szerzącego się zakażenia, a stopniowa ruchomość zębów kwalifikuje się do wizyty planowej. Nagłe wypadanie zębów bez urazu zwykle poprzedza długa, niezauważona ruchomość. Cztery poziomy porządkują sytuacje od spokojnych do nagłych.
- Planowo, bez odkładania. Krwawienie lub cofanie się dziąseł, nieświeży oddech, nowe szpary i stopniowa ruchomość bez bólu. Także ząb, który wypadł bez urazu, obrzęku i gorączki, oraz wypadnięta korona protetyczna lub most. Ruchomość jednego zęba bez urazu i bez choroby dziąseł wymaga badania obrazowego.
- Tego samego dnia, telefon do kliniki. Ząb przesunięty lub nagle ruchomy po urazie albo bolesny obrzęk dziąsła z gorączką lub ropą, bez duszności. Także niewielki szczękościsk, czyli trudność w otwieraniu ust, bez duszności i zaburzeń połykania. Gdy objawy narastają, postępuj jak w ostatnim punkcie.
- Od razu do dentysty. Wybity ząb stały: po krokach opisanych wcześniej jedź bez zwłoki do dentysty albo na dyżur stomatologiczny. Rokowanie zależy od czasu, jaki ząb spędził poza zębodołem, zwłaszcza na sucho.
- Natychmiast. Zadzwoń pod 112 lub jedź na SOR, czyli szpitalny oddział ratunkowy, gdy po urazie lub przy zakażeniu zęba pojawi się któryś z poniższych objawów.
- Duszność, trudność w mówieniu lub połykaniu.
- Szybko narastający obrzęk twarzy, szyi lub dna jamy ustnej albo obrzęk sięgający oka.
- Szybko narastający szczękościsk.
- Kaszel po wybiciu zęba, którego nie odnaleziono.
- Utrata przytomności po urazie twarzy.
- Krwawienie po urazie lub po usunięciu zęba, którego nie zatrzymuje ucisk.
- Zmiana zgryzu po urazie: zęby „nie schodzą się” albo kilka rusza się razem.
Pilna pomoc dentysty to nie to samo co wezwanie pogotowia. Ruszający się ząb bez objawów z ostatniego punktu nie jest powodem do wzywania karetki.
Skonsultuj się z lekarzem. Umów wizytę u lekarza dentysty, jeśli dziąsła krwawią lub się cofają, ząb zaczął się ruszać albo wypadł bez urazu i obrzęku. Te sytuacje wymagają diagnostyki, ale nie pogotowia. Przy objawach z ostatniego punktu formularz wizyty nie jest właściwą drogą.
Czym uzupełnić utracony ząb?
Brak po utraconym zębie uzupełnia się implantem, mostem protetycznym albo protezą, dobieranymi do warunków w jamie ustnej i zdrowia pacjenta. Nie ma jednego uzupełnienia, które pasuje do każdego pacjenta. Plan leczenia wycenia się indywidualnie po konsultacji.
Implant to element wprowadzany w kość, który zastępuje korzeń i stanowi podporę dla korony. Implant to nie to samo co korona. Most protetyczny to stałe uzupełnienie oparte na zębach filarowych, czyli zębach podporowych, lub na implantach. Proteza częściowa jest wyjmowana i uzupełnia brakujące zęby.
Przed implantacją trzeba opanować zapalenie przyzębia. Zanik kości, czyli jej stopniowe ubywanie, utrudnia późniejsze leczenie implantologiczne. Implant wprowadza się natychmiast po usunięciu zęba, wcześnie albo w terminie odroczonym; te trzy możliwości dobiera lekarz według warunków klinicznych.
Poniższe porównanie pokazuje kryteria, które dentysta uwzględnia przy wyborze uzupełnienia.
| Kryterium | Implant z koroną | Most protetyczny | Proteza częściowa lub całkowita |
|---|---|---|---|
| Co zastępuje | Korzeń i koronę | Koronę jednego lub kilku zębów | Jeden, kilka lub wszystkie zęby |
| Na czym się opiera | Implant w kości | Zęby filarowe lub implanty | Błona śluzowa, zęby albo oba |
| Wpływ na zęby sąsiednie | Nie opiera się na sąsiednich zębach | Może wymagać oszlifowania filarów | Elementy utrzymujące na zębach |
| Wymagania wobec kości i tkanek | Odpowiednia kość, opanowane zapalenie przyzębia | Stan filarów i przyzębia | Stan podłoża i zębów podpierających |
| Ograniczenia i ryzyka | Zabieg chirurgiczny, kwalifikacja, gojenie | Rokowanie filarów | Przyzwyczajenie, stabilność, korekty |
| Pielęgnacja na co dzień | Czyszczenie wokół implantu | Czyszczenie pod przęsłem, czyli częścią nad luką | Wyjmowanie i czyszczenie protezy oraz zębów |
| Kontrole | Tkanki wokół implantu | Filary i szczelność | Dopasowanie i podłoże |
Ostateczny wybór ustala lekarz po badaniu i diagnostyce obrazowej. Nie każda metoda jest dostępna w danej sytuacji klinicznej.
Czy każdy utracony ząb trzeba uzupełnić?
Nie każdy utracony ząb wymaga uzupełnienia, ale każdy brak warto ocenić, bo luka sprzyja przesuwaniu się sąsiednich zębów. Możliwe skutki braku to zanik kości, zaburzenia zgryzu oraz trudności w żuciu i mowie.
Wyjątkiem są czasem zęby mądrości i niektóre braki na końcu łuku zębowego. Opisuje to koncepcja skróconego łuku zębowego, czyli uzębienia bez części tylnych zębów. Pozostawienie braku wymaga indywidualnej oceny zgryzu, więc nie zwalnia z badania.
Termin i sposób uzupełnienia lekarz ustala indywidualnie. Planowanie zaczyna się czasem jeszcze przed usunięciem zęba.
O co jeszcze pytają pacjenci?
Nie ma wieku, w którym zdrowe zęby stałe zaczynają fizjologicznie wypadać. Ryzyko rośnie z latami, bo kumulują się skutki choroby przyzębia i próchnicy, a wypadanie zębów u dorosłych pozostaje objawem tych chorób. Wczesne zmiany, takie jak pogłębione kieszonki przyzębne, widać w badaniu kontrolnym.
Na jawie wypadające zęby oznaczają utratę podparcia w kości, zniszczenie zęba albo uraz i zawsze wymagają badania. Sennik przypisuje snom o zębach znaczenie symboliczne, ale sen nie mówi nic o stanie dziąseł. Realnymi sygnałami są ruchomość, krwawienie, ból lub obrzęk zauważone po przebudzeniu.
Zdrowy ząb stały nie wypada bez przyczyny. Przy bardzo zaawansowanej chorobie przyzębia ząb wypada bez urazu, ale wcześniej przez długi czas się rusza. Ruszający się ząb warto zbadać, zanim wypadnie. Jeśli wypadł, zabierz go na wizytę, ale nie wkładaj z powrotem do zębodołu.
Źródła
Podstawą poradnika są wytyczne towarzystw naukowych oraz materiały instytucji ochrony zdrowia.
- Sanz M., Herrera D., Kebschull M. i in., Treatment of stage I-III periodontitis: The EFP S3 level clinical practice guideline, Journal of Clinical Periodontology, 2020.
- Herrera D. i in., Treatment of stage IV periodontitis: The EFP S3 level clinical practice guideline, Journal of Clinical Periodontology, 2022.
- Papapanou P.N., Sanz M. i in., Periodontitis: Consensus report of workgroup 2 of the 2017 World Workshop on the Classification of Periodontal and Peri-Implant Diseases and Conditions, Journal of Clinical Periodontology, 2018.
- Fouad A.F. i in., International Association of Dental Traumatology guidelines for the management of traumatic dental injuries: 2. Avulsion of permanent teeth, Dental Traumatology, 2020.
- Sanz M., Ceriello A., Buysschaert M. i in., Scientific evidence on the links between periodontal diseases and diabetes: Consensus report and guidelines of the joint workshop on periodontal diseases and diabetes by the International Diabetes Federation and the European Federation of Periodontology, Journal of Clinical Periodontology, 2018.
- Ruggiero S.L. i in., American Association of Oral and Maxillofacial Surgeons’ Position Paper on Medication-Related Osteonecrosis of the Jaws: 2022 Update, Journal of Oral and Maxillofacial Surgery, 2022.
- National Health Service (NHS), Health A to Z: Gum disease; Knocked-out tooth; Dental abscess.
- Broers D.L.M. i in., Reasons for Tooth Removal in Adults: A Systematic Review, International Dental Journal, 2022.
- American Dental Association, Glossary of Dental Terms, hasło „periodontium”.
- International Team for Implantology (ITI), Consensus Report: Implant placement and loading protocols, 2018.
- National Library of Medicine, MeSH: Alveolar Process, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68000539.
- Chapple I.L.C. i in., Consensus report of the joint EFP/ORCA workshop, Journal of Clinical Periodontology, 2017, https://doi.org/10.1111/jcpe.12685.
- American Academy of Periodontology, Glossary of Periodontal Terms, hasło „periodontal pocket”.
- European Federation of Periodontology, Guidance Notes for Periodontal Diagnosis and Treatment Planning, 2019.
Tagi:


